Feeds:
Yazılar
Yorumlar

Archive for the ‘Nogay – Türk Kültürü’ Category

ERTENGİ: KEL BALA

Bir bar eken, bir cok eken; cok demesi pek gunah eken. Bır kartman bır kurtgadın kel ulı bar eken… Kel bala, bır kun üyden şıkıp ketken…


Ketken ketken bır camidin tubune barıp oturgan. Kısıler camiden şıkıp şıkıp ketkenler. Birov kalgan. Kel baladın canına kelip:

          Sen bu yerde tonmaysın ma?

  dep soragan. Kel bala:

          Cok cok degen, tonmayman.

  Kel baladın, aldı artı cırtık bır paltosu bar eken. Kel bala cırtıklardı kösterip, ataga:

          Men heş tonmayman, cel niyerden kıredi aniyerden şıkadı,

  degen. Ata, kel balaga:

          Aşe paltolardı avusturuyak,

  degen. Paltolarındı şıkarıp avusturganlar. Ata, kel balaga:

          Sen bu yerde tokta, men ayyenge sorap keleyim,

  degen. Kart üyge bargan, paltodu bikesine köstergen. Bikesi kızgan, Buna:

          Cırtık tonman böri tondu nevşün avusturasın, cırtık tondan heş suvuk kırmez mi?

  degen. Ata, cuvura cuvura camige bargan, bır de karagan kel bala cok ketken…

 

Kel bala, ketken ketken bır yerge bargan. Koy soyyatırekenler. Kel bala:

          Ayye, bırtukuy ette maga ber,

  degen. Ayye etti torbaga salıp:

          Mah ulım, pisirip cersin

  degen. Etti bergen…


Kel bala, ketken ketken bır üydün aldında turgan. Üyde et asıbıyatırekenler. Kel bala, ketken:

          Kartaba menimde torbamda et bar, menim etimdi de pisiravuy

  degen. Kartaba:

          Kel, balam etindi kazanga at,

  degen. Etti kazandın işine atganlar. Sonra kel bala:

          Kartaba menim etimdi etler cemesin,

  degen. Kartaba:

          Koy balam, etti et cer mi?

 degen. Et pisiyatırekende kartaba komşuga bır şiy almaga ketken. Kel bala, kazandakı etlerdi cep cep süyoklardı kazandın işine atgan. Kartaba kelgende karagan etler cok! Kel bala cılamaga baslagan:

          Etimdi etler cepti, etimdi etler cepti…

   Kel bala cılıyatırekende ata kelgen:

          Ne cılaysın balam?

   dep soragan. Kel bala:

          Ata etimdi etler cedi,

    degen. Ata da:

          Koy balam misapir esitmesin men erten saga bır toklu berirmen,

degen. Erten bolganda tokludu alıp ketken… Aniyerde koyman sıyır kapatıyatırken bırov. Kel bala:

          Ata menimde bır toklum bar menimkınıde kapatınız ta,

   degen. Ata kel baladı üyüne şakırgan cedirgen işirgen catıyatırkende kel bala:

          Ata menim tokludu sizin koylar cemesin

   degen. Anavlar:

          Koydu koy cer mi? balam

   degenler, külgenler kel balaga.

Catganlar. Kel bala özünün toklusunu öltürgen. Anav koydun avzuna kan cakan, anav koydun avuzuna bok cakan, sonra özü ceringe ketip catgan, uyklagan. Tan atkan erte bolgan ataman beraber tokluga karamaga ketkenler. Birde karaganlar tokludu koylar cepti. Kel bala cılagan cılagan… Ata,

          Koy, balam. Cılama. Saga bır koy bereyim

Bir bar eken, bir cok eken; cok demesi pek gunah eken. Bır kartman bır kurtgadın kel ulı bar eken… Kel bala, bır kun üyden şıkıp ketken…

———-

Ketken ketken bır camidin tubune barıp oturgan. Kısıler camiden şıkıp şıkıp ketkenler. Birov kalgan. Kel baladın canına kelip:

          Sen bu yerde tonmaysın ma?

dep soragan. Kel bala:

          Cok cok degen, tonmayman.

Kel baladın, aldı artı cırtık bır paltosu bar eken. Kel bala cırtıklardı kösterip, ataga:

          Men heş tonmayman, cel niyerden kıredi aniyerden şıkadı,

degen. Ata, kel balaga:

          Aşe paltolardı avusturuyak,

degen. Paltolarındı şıkarıp avusturganlar. Ata, kel balaga:

          Sen bu yerde tokta, men ayyenge sorap keleyim,

degen. Kart üyge bargan, paltodu bikesine köstergen. Bikesi kızgan, Buna:

          Cırtık tonman böri tondu nevşün avusturasın, cırtık tondan heş suvuk kırmez mi?

degen. Ata, cuvura cuvura camige bargan, bır de karagan kel bala cok ketken…

———-

Kel bala, ketken ketken bır yerge bargan. Koy soyyatırekenler. Kel bala:

          Ayye, bırtukuy ette maga ber,

degen. Ayye etti torbaga salıp:

          Mah ulım, pisirip cersin

degen. Etti bergen…

———-

Kel bala, ketken ketken bır üydün aldında turgan. Üyde et asıbıyatırekenler. Kel bala, ketken:

          Kartaba menimde torbamda et bar, menim etimdi de pisiravuy

degen. Kartaba:

          Kel, balam etindi kazanga at,

degen. Etti kazandın işine atganlar. Sonra kel bala:

          Kartaba menim etimdi etler cemesin,

degen. Kartaba:

          Koy balam, etti et cer mi?

degen. Et pisiyatırekende kartaba komşuga bır şiy almaga ketken. Kel bala, kazandakı etlerdi cep cep süyoklardı kazandın işine atgan. Kartaba kelgende karagan etler cok! Kel bala cılamaga baslagan:

          Etimdi etler cepti, etimdi etler cepti…

Kel bala cılıyatırekende ata kelgen:

          Ne cılaysın balam?

dep soragan. Kel bala:

          Ata etimdi etler cedi,

degen. Ata da:

          Koy balam misapir esitmesin men erten saga bır toklu berirmen,

degen. Erten bolganda tokludu alıp ketken… Aniyerde koyman sıyır kapatıyatırken bırov. Kel bala:

          Ata menimde bır toklum bar menimkınıde kapatınız ta,

degen. Ata kel baladı üyüne şakırgan cedirgen işirgen catıyatırkende kel bala:

          Ata menim tokludu sizin koylar cemesin

degen. Anavlar:

          Koydu koy cer mi? balam

degenler, külgenler kel balaga.

Catganlar. Kel bala özünün toklusunu öltürgen. Anav koydun avzuna kan cakan, anav koydun avuzuna bok cakan, sonra özü ceringe ketip catgan, uyklagan. Tan atkan erte bolgan ataman beraber tokluga karamaga ketkenler. Birde karaganlar tokludu koylar cepti. Kel bala cılagan cılagan… Ata,

          Koy, balam. Cılama. Saga bır koy bereyim

degen. Kel bala:

          Cok

degen. Eki koy, üş koy derken tokuz koy alıp ketken kel bala.

———-

Ketken ketken bir mezardın aldında turgan. Mezarga cenaze komüp ketiyatırkenler. Kel bala ketip bır kisige sorgan:

          Cenaze kimdin?

Kisi:

          Ölgen nav kisidin kızı edi. Üş kızı bar edi, birovü öldü,

degen. Kel bala kisige:

          Menimde bır kız kardaşım bar. Üylerine ketsem eski elbiselerindi tilesem berirler mi?

dep soragan. Kisi:

          Bilmeymen. Üyü niyerde özün sor,

dep üyünü köstergen. Kel bala ketken, ayyege:

          Menimde bir kız kardaşım bar üstü calıngaş. Kızının kayırına elbiselerdi maga ber

depti. Ayye, ketip kızdın elbiselerini kazırlayıp akelgen bergen. Aksamdan sonra kel bala ketken. Mezardı aşkan ölü kızdı kiydirgen, kisidin kapısına tikip salgan. İşkerge kirgen oturgan.

          Menimde bır bacım bar, siyakta, kelmege yaladı

degen. Üydün üken kızı tısgarga şıkkan:

          Kel ta bacım nege yalasın,

degen. Anav kız indemepti. Üydün kiçikiy kızı ketken

          Kel bacım,

degen, kolundan tartkan. Anav kız cıkılavuygan. Kel bala tısgarga şıkkan:

          Bacımdı öltürdünüz dep cılagan cılagan…

Ata:

          Cılama ulım, bacındı öltürgen kızdı saga berirmiz,

degen. O kızman bır de ogüz araba bergenler. Kızdı keyşek etgenler, ogüz arabaga mindirip cibergenler…

Kel bala arabaga mingen:

          Cırtık ton

          Cırtık tonga böri ton

          Böri tonga can süyok

          Can süyokke toklu şak

          Toklu şakka tokuz koy

          Tokuz koyga ölü kız

          Ölü kızga tiri kız

          haydi yanım kara ögüz deh…

degen, arabadı aydagan ketkenler…

 

degen. Kel bala:

          Cok

degen. Eki koy, üş koy derken tokuz koy alıp ketken kel bala.

———-

Ketken ketken bir mezardın aldında turgan. Mezarga cenaze komüp ketiyatırkenler. Kel bala ketip bır kisige sorgan:

          Cenaze kimdin?

Kisi:

          Ölgen nav kisidin kızı edi. Üş kızı bar edi, birovü öldü,

degen. Kel bala kisige:

          Menimde bır kız kardaşım bar. Üylerine ketsem eski elbiselerindi tilesem berirler mi?

dep soragan. Kisi:

          Bilmeymen. Üyü niyerde özün sor,

dep üyünü köstergen. Kel bala ketken, ayyege:

          Menimde bir kız kardaşım bar üstü calıngaş. Kızının kayırına elbiselerdi maga ber

depti. Ayye, ketip kızdın elbiselerini kazırlayıp akelgen bergen. Aksamdan sonra kel bala ketken. Mezardı aşkan ölü kızdı kiydirgen, kisidin kapısına tikip salgan. İşkerge kirgen oturgan.

          Menimde bır bacım bar, siyakta, kelmege yaladı

degen. Üydün üken kızı tısgarga şıkkan:

          Kel ta bacım nege yalasın,

degen. Anav kız indemepti. Üydün kiçikiy kızı ketken

          Kel bacım,

degen, kolundan tartkan. Anav kız cıkılavuygan. Kel bala tısgarga şıkkan:

          Bacımdı öltürdünüz dep cılagan cılagan…

Ata:

          Cılama ulım, bacındı öltürgen kızdı saga berirmiz,

degen. O kızman bır de ogüz araba bergenler. Kızdı keyşek etgenler, ogüz arabaga mindirip cibergenler…

Kel bala arabaga mingen:

          Cırtık ton

          Cırtık tonga böri ton

          Böri tonga can süyok

          Can süyokke toklu şak

          Toklu şakka tokuz koy

          Tokuz koyga ölü kız

          Ölü kızga tiri kız

          haydi yanım kara ögüz deh…

degen, arabadı aydagan ketkenler…

 

Not: Seyitahmetli Köyünden Gülbahar Esken (d1928) ağzından Mustafa Esken tarafından derlenmiştir.

 

 

Read Full Post »

Nomay cürsen nogay şıkar aldına.

Read Full Post »

Nogaylar

Nogay Boyu [değiştir]

Nogaylar, Don ve Kuban ırmakları arasındaki alanda Kırım yöresinde ve Astrahan yöresinde varlığını sürdüren bir Türk boyudur.

Nogay adı bir şahıs ismi olup, bu kişi 12701299 yıllarında Altın Orda’da büyük bir nüfuz kazanmış olan Cengiz Han‘ın torunu Nogay Han‘dan gelmektedir.Ona tâbi il ve uruğlara Nogay adı verilmiştir.

Nogay uruğlarından yedisi (Şırın, Arın, Kıpçak, Argın, Alçın, Katay ve Mangıt) Yedisan adıyla biliniyordu. Bunlardan başta Şırın olmak üzere ilk dördü Kırım tarafına gitmişti; kalanlar ise bir müddet aşağı İdil boyunda göç etmişler ve bunlardan Mangıt uruğunun ismi Nogay adı gibi kullanılır kullanılır.

Nogay adı 13.asırda Altın Orda’lı askeri şahsiyet ‘Nogay’ın tebaası olan Kıpçak/Kuman Türklerinin,13.asırdan itibaren genel adıdır. Nogayların en güçlü topluluğu Volga-Ural arasında yaşamasına rağmen Macaristan,Romanya,Polonya,Litvanya,Ukrayna,Kırım,Güney Rusya,Volga-Ural,Türkistan,Altay ve civarı,Azerbaycan-Kafkasardı ve Kafkasya bölgelerinde yaklaşık 750 yıldır Nogay Türkleri yaşamaktadır.Fakat ‘Nogaylık’ şuuru çoğunluğunda mevcut bulunmamatadır.

13.asırda Kıpçak/Kumanların tamamına yakını Nogayın tebaası olduğu için o zamanlar Kıpçak/Kuman=Nogay tanımı yerinde bir tanımdır. Kazak Türkleri efsanelerinde kökenlerini Nogaylara ve Özbeklere dayandırır. Karakalpaklar 15.asırda Volgadan Aralın güneyine gelmiş bir Nogay topluluğudur. Kırım 750 yıllık bir Nogay merkezidir.Hatta Kırım Türklerinin askeri gücünün çoğunluğunu asırlar boyunca Nogaylar oluşturmuştur.

Nogay Hanlığı [değiştir]

Kazakların ataları olan Nogaylar, 1391 yılında hanlık kurmuşlardır ve 50 yıl bölgede hüküm sürmüşlerdir. Rusların işgalinden sonra Kazak cüzleri şeklinde örgütlenmişlerdir. Bir kısmı da Türkiye’ye göçmüştür.

Günümüzde Nogayların Yaşadığı Yerler [değiştir]

300 bin Nogay Türkiye‘ye göç etmiştir. Büyük kısmı Kafkasya‘da Dağıstan, İdil Nehri güney boyları, Stavropol kray‘ı ile Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti‘nde yaşamaktadırlar. Kırım ve Romanya’da da Nogaylar bulunmaktadır. Nogay toplam nüfusu 100.000’in üzerinde olup hepsi Sünni/Hanefi Müslümandır. Terek Irmağı havzasında yaşayan Nogaylara “Ak Nogaylar” da denmektedir.Bugün Nogaylar Adige (Çerkes) gelenek ve folklorunu da benimsemiş bulunmaktadırlar.

Şimdiki Krasnodar Kray‘ı topraklarında Nogay nüfus kalmamıştır.Rusya Federasyonu içindeki Nogay sayısı 2002’de 90.666 idi.Nogaylar günümüzde toplu olarak Stavropol krayı,Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti (2002’de 14.873) ile Çeçenya ve Dağıstan (2002’de 38.168) cumhuriyetlerinde yaşamaktadırlar.Nogayca Karaçay-Çerkes ve Dağıstan cumhuriyetlerindeki resmi dillerdendir.

Rus Yönetiminde Nogay Halkı [değiştir]

Nogaylar Türkçenin Kıpçak grupuna giren bir dil konuşurlar.13-15.yüzyıllarda Altın Orda egemenliğinde idiler. Altın Orda’nın parçalanmasından sonra,şimdiki Kuzey Kafkasya’nın kuzeydoğu kesimi Astrahan Hanlığı,kuzeybatı kesimi de Kırım Hanlığı sınırları içinde kaldı.Astrahan Hanlığı 1556’da yıkılıp toprakları Rusya’ya ilhak edildi.Bu nedenle şimdiki Stavropol kray‘ında bir Nogay nüfus yaşamaktadır. Kuzey Kafkasya’nın kuzeybatısında ya da Kuban Irmağı kuzeyinde yaşayan ve Kırım Hanlığı yurttaşları olan Nogaylar,1783’te,bu yerleri Rusların Kırım Hanlığı ile birlikte ilhak etmesi sonucu olumsuzluklar yaşadılar ve soykırıma uğratıldılar (bk.Ashad K’ırğ,”Tehlike Hep Kuzeyden Geliyordu”,Kuzey Kafkasya KD,İstanbul,1992,sayı 85-86,s.23-25).

Read Full Post »